ABDÜLHAMİD DÖNEMİ ŞEHİRCİLİĞİ

Cennet Mekân Abdülhamid Han. Cihana adalet ile hükmetmeye çalışan yedi yüz yıllık bir çınarın kökleri ile geleceğe uzanması adına ömrünü ve gücünü ortaya koyan büyük sultan. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemini yaşadığı bir çağda düvel-i muazzamanın türlü oyunlarına karşı feraseti ve imanı ile mücadele gösteren, böylesi bir dönemde bile devletini şimalden cenuba, şarktan garba kadar bayındır hâle getirmek için harikulade bir kalkınma hamlesine imza atan ufku açık ulu hakan.
Abdülhamid Han; tahtta bulunduğu 1876 ile 1909 yılları arasında imparatorluğun kan kaybına rağmen şehirlerin daha mamur hâle gelebilmesi adına eğitimden sağlığa, çevreden askeriyeye kadar birçok alanda hizmet sunan yapı ve müesseselerin imarına katkı sunmuştur. Çağın değişimini doğru okuyabilmek ve gücü oluşturan unsurların üretimini imparatorluğun toprakları içerisinde yeniden dizayn edebilmek adına sanayi tesislerinden okullara kadar 1500'ü aşkın sayıda eserin hayata geçirilmesini sağlamıştır. Bununla birlikte günümüz şehirciliğinin en önemli gereksinimlerinden olan ulaşım yatırımlarını bütün bir imparatorluğu gözetecek bir kapsayıcılıkla ele alan, şehirlerin yanı sıra gönüllerin de birbirleri ile kavuşmasına olanak sağlayan projeleri ile Sultan Abdülhamid; imar ve ihyanın ne kadar önemli olduğunu bizlere göstermiştir.

Döneminde ortaya konan yapılar sadece anıtsal mimari ile sınırlı kalmamış; sanatın ve estetiğin harmonisi ile şekillenen birçok sivil mimari eserin de hayat bulması mümkün olmuştur. İstanbul'dan Urfa'ya, Bursa'dan Diyarbakır'a, Sinop'- tan Adana'ya kadar içerisinde konutların, ticari yapıların ve kentsel dokuyu oluşturan özellikli eserlerin yer aldığı çok çeşitli yapılar Abdülhamid Han'ın saltanatı esnasında inşa edilmiştir. Bugün hâlâ birçok şehrin sembol yapılarını oluşturan saat kuleleri, birçoğu eğitime devam eden üniversiteler, bulundukları şehrin kentsel gelişimini yönlendiren sanayi tesislerinin yanı sıra tezyini ve üslubu ile imparatorluk mimarisini öne çıkaran çeşmeler bu eserlerden birkaçını oluşturmaktadır. Sultan'ın payitaht şehri olan İstanbul'a kazandırdığı eserler ise şehirciliğimizin ilerlemesi adına ayrı bir önem taşımaktadır. Bugün hâlâ kentin odak ve nirengi noktalarını oluşturan Çapa Tıp Fakültesi, Şişli Etfal Hastanesi, Sultanahmet Sanayi Mektebi, Osmanlı Bankası, Kadıköy Havagazı Fabrikası, Sirkeci Garı ve PTT Binası, Haydarpaşa, Sirkeci ve Tophane Rıhtımları ile İstanbul Erkek Lisesi Binaları ve benzeri nice yapı; Abdülhamid'in bu şehre kazandırdığı çağlar ötesi eserleri oluşturmaktadır.

Bu eserlerin yanı sıra onun dönemin en önemli ulaşım araçlarından birisini oluşturan demiryolu projelerine yaptığı yatırım takdire şayan olan hususlardan bir diğerini ifade eder. Hicaz demiryolu gibi imparatorluğun mukaddes mekânlarını birbirine bağlayan ve Müslüman coğrafyanın erişim olanaklarını artıran bir yatırım, medeniyetin yol ile olan bağlantısına yaptığı katkı ile Abdülhamid'in İslâm dünyasına kazandırdığı eşsiz bir eseri oluşturur.

Abdülhamid Han döneminde şehirciliğe kazandırılan eserlerin yanı sıra haritacılık açısından da önemli katkılar sağlanmıştır. İmparatorluk coğrafyasının haritalarının oluşturulmasının yanı sıra petrol gibi hâlen uğruna savaşların gerçekleştiği önemli bir kaynağın bulunduğu yörelerin haritasını hazırlatması onun ufkunun genişliğini ortaya koyması açısından önem taşımaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu'nun yetiştirdiği devlet adamları arasında çok özel bir yeri bulunan Sultan II. Abdülhamid; şehrin medeniyet ile olan ilişkisini doğru bir şekilde okuyarak, medeni bir toplumun şehrine değer veren ve onun imar ve ihyası yolunda çaba sarf eden bir anlayışla oluşacağını idrak eden özel bir yönetici olmuştur. Bu toprakların yetiştirdiği ender şahsiyetlerden birisi olan ulu hakanın şehircilik anlayışını, bugünün meselelerini anlamlandırmak ve doğru çözüm yolları bulabilmek adına doğru bir şekilde değerlendirmek şehir alanında derdi olan herkesin önemli vazifelerinden birisini oluşturmaktadır.

Murat Acar

Twitter