MODERNLEŞME / MANKURTLAŞMA
Medeniyet Yöneticisi · 06.12.2024 · 5 dk. okuma · Güncellendi 22.08.2026Modern kelimesi, Latince “modernus”tan gelir. V. yüzyılda Hristiyanlık resmen kabul edildiğinde, yeni durumu, eskiden yani Roma ve Paganlardan ayırmak için kullanılmıştır. Eskiden farklı olana modern denilmiştir. Temelde, bir zaman kavramı olan “modernus” köken olarak, eskiye ve antikiteye karşı ortaya atılmıştır. 17. ve 18. yüzyıldan itibaren bu kavram yeni bir içerik kazanmıştır. Batı’da başlayan iktisadi, siyasi, kültürel dönüşümleri ifade etmek amacıyla kullanılmaya başlanmıştır.
Modernleşmenin üç temel ayağı olduğunu söyleyebiliriz. 1 Bunlardan ilki zamanın kendi başına bir anlam ve değer kazanmasıdır. İlerleme diyebileceğimiz bu zamansallık bugünün geçmişten, geleceğin bugünden daha iyi olacağı iddiasını taşır. İkinci özelliği ise Batı modernleşmesinin belirli bir modele dayanmamasıdır. Üçüncüsü ise modernleşme sürecinin kendi iç çelişki ve çatışmalarına bağlı olarak gelişmesidir.
Modernleşmenin temelinde kapitalist üretim biçimi, makine gücünün insan emeğinin yerini alması, merkezileşme, homojen bir toplum düzeni, resmi ve biçimsel eğitim, ulus inşası, kentleşme, bilimsel düşünce, rasyonelleşme ve sekülerleşmenin olduğu söylenebilir. Bütün bu süreç Batı’nın dünyanın geri kalanı üzerinde belirgin bir “üstünlük” kazanmasını sağlamıştır. Bu süreçte Osmanlı Devleti’nde belirli bir dönemden sonra modernleşmenin doğrudan ve dolaylı etkileri hissedilmeye başlanmıştır.
16. yüzyılda dünyanın en büyük güçlerinden biri olan Osmanlı Devleti bu üstünlüğünü 18. yüzyıldan itibaren yitirmeye başlamıştır. Karlofça Antlaşması bir dönüm noktasıdır. Osmanlı Devleti’nin Viyana Bozgunu sonrasında başladığı ricat sürekli hale gelmiştir. Bu durum sürekli elindekini muhafaza etmeye yönelik defansif bir tutum oluşmasına yol açmıştır. Batı karşısında tutunmaya çalışan Osmanlı Devleti, Batı’yı tanımaya yönelmiştir. 18. yüzyılda sefaretnameler, konsolosluk raporları ile Batı’daki yenilikler izlenmeye çalışılmıştır. Batı başkentlerinde düzenli elçi bulunduran, bu elçilerden sürekli raporlar isteyen III. Selim için modernleşmek bir nefis müdafaasıdır. Sultan, devlet ricaline şöyle seslenmiştir: “Allah aşkına, devlet elden gidiyor…” 2 Devletin tehdit altında olduğu ve eğer geç kalınırsa İslâm toplumunun parçalanacağı endişesi Osmanlı modernleşmesini hızlı, topyekûn ve tepeden inmeci bir karaktere bürümüştür. Devlet bürokrasisi ve aydın bir sınıf öncülüğünde halkı mühendislik faaliyeti ile dönüştürmeyi ve kısa sürede ülkeyi modernleştirmeyi amaçlayan bu çaba, toplumda derin yarıklar oluşturmuş ve büyük sorunlara yol açmıştır.
Köklü bir medeniyet perspektifi olan ve asırlardır kendi coğrafyasında toplumsal farklılıkları koruyarak, insan sömürüsüne izin vermeden, devleti adalet temelinde yöneten bir ülke için bütün tarihi, geleneği yok sayarak sonu belirsiz bir maceraya atılmak tek çıkış yolu olarak görülmüştür. Bunu yaparken önce telifçi bir modernleşme hamlesi izlenmiştir. Batı’nın teknolojik üstünlüğünü bünyeye monte etmeye çabalayan Tanzimat modernleşmesi başarısız olmuştur. Devleti modernleştirmek, toplumsal bünyeyi muhafaza ederek devleti ayakta tutmaya çaba gösteren Sultan II. Abdülhamid ülkenin dört bir köşesine hastane, demiryolu, telgraf hattı, postane, yetimhane, darülaceze açmış, devletin kudretini göstermek için gösterişli hükümet binaları, saat kuleleri yaptırmış, modern eğitim kurumları açmıştır. Fakat bu okullarda kendine düşman, ülkesine yabancı, halkı aşağılayan pozitivist, materyalist bir nesil yetişmesine engel olamamıştır. Bu durum kendi sonunu da hazırlamıştır. Abdülhamit paradoksal bir biçimde İslâm’ı Batı’ya açmıştır. 3




