MEDRESEDEN MEKTEBE MAARİF MİRASI
Medeniyet Yöneticisi · 08.08.2018 · 4 dk. okuma · Güncellendi 22.08.2026
Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinin resmî ve sivil müesseselerinin Osmanlı'dan bağımsız düşünülmesi ve değerlendirilmesi doğru bir yaklaşım olmaz. Modern Türkiye'nin ayağa kaldırarak inşa ve ihya ettiği devlet kurumlarının temelinde, geçmişten devralınan mirasın katkısı büyüktür. Bu nedenle, eğitim sistemini oluşturan unsurların, sistem yaklaşımı çerçevesinde birbirini etkileyen ve bir sonraki döneme tevarüs eden müktesebat olduğu ilkesinden hareketle, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e intikal eden ve Türk eğitim sisteminin temel yapı taşı konumunda bulunan medreselerin çok mühim görevler ifâ ettiği aşikârdır.
3 Mart 1924 tarihinde yayımlanan Tevhîd i Tedrîsât Kanunu'na kadar varlığını devam ettiren medreselere hak ettiği değeri vererek atadan kalan mirasa sahip çıkmak, asırlar süren tecrübe ve emeğe hürmet göstermek anlamına gelmektedir. Öte yandan, Tevhîd i Tedrîsât Kanunu ile birlikte medreselerin kapatılmasına ilişkin ileri sürülen bazı gerekçelerin bir takım çevreler tarafından makul görülmesi mümkün iken medrese geleneğinin asırlar süren birikim ve tecrübesinin redd i miras suretiyle yok farz edilmesi akıllıca bir tutum olmasa gerektir. Nitekim bu miras gökten zembille inmemiş; Sultan Orhan Gazi'nin Milâdî 1330 senesinde İznik'te kurduğu ilk medreseyle başlayan ve altı asır boyunca üç kıtaya yayılan zengin birikim ve tecrübeyi ifade etmektedir.
Her ne kadar Tanzimat'la birlikte Batı tarzı mektep ihtiyacının ortaya çıkmasıyla medreseler gözden ırak tutulmuşsa da, mekteplere olan ihtiyacın belirlenmesinde, mekteplerin yaygınlaştırılarak çeşitlendirilmesinde ve mekteplerdeki eğitim öğretimin yürütülmesinde öncü görev yine ilmiye mensuplarına, yani müderrislere düşmüştür. Nitekim gerek mektepleşme sürecini başlatan yönetici kadronun ve gerekse mekteplerin açılışıyla birlikte ihtiyaç duyulan eğitimci kadrosunun önemli bir kısmının da ilmiyeden temin edildiği bilinmektedir.
Osmanlı Devleti'nin batılılaşma hedefi doğrultusunda askerî alanda başlatmış olduğu yenileşme ve modernleşme çabalarının, zamanla diğer alanlara da sirayet etmesi kaçınılmaz olmuş, dolayısıyla Osmanlı eğitim sisteminin omurgasını oluşturan medreseler de bu değişim ve yenileşmeden payını almıştır. II. Mahmut döneminde maarif alanında başlatılan yenileşme ve modernleşme hareketinin öncüsü konumundaki askerî okulların ardından, değişik alanlara ait mekteplerin hızlı bir şekilde ülkenin dört bir yanına yayılmış olmasına ve II. Meşrutiyet'e kadar devam eden bu süreçte bilinçli olarak medreselerin bu sürecin dışında tutulmuş olmasına rağmen, medreselerin ıslahatına ve yenileşmesine duyulan ihtiyaç da bu süreçte olgunlaşmıştır. Dolayısıyla medreselerde yeniden yapılanmaya/ıslahata duyulan ihtiyaç, aynı zamanda Batı tarzı yeni mekteplerin açılma ihtiyacını doğurmuş, tesis edilen Batı tarzı/ modern mektepler de bir süre sonra medreselerin ıslah edilmesini tetiklemiştir.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e intikal eden eğitim siteminin en önemli dayanaklarından biri olan ve özellikle II. Meşrutiyet dönemi ile birlikte gerçekleştirilen yapısal değişimler sonucunda tesis edilen son Osmanlı medresesindeki eğitim sistemi, Cumhuriyet dönemi din eğitimi kurumlarının mayasını oluşturan bir niteliğe sahiptir. Her ne kadar gerek Tevhid i Tedrisat Kanunu gerekse Harf İnkılabı ile birlikte geçmişle kurulan bağ resmen kopmuşsa da; altı asırlık medrese mirası, Cumhuriyet dönemine erişen ilmiye mensuplarının güçleri ve imkânları nispetinde gayr i resmî surette korunarak yaşatılmaya çalışılmıştır.




