TÜKETEN İNSAN
Medeniyet Yöneticisi · 06.12.2024 · 9 dk. okuma · Güncellendi 22.08.2026İnsan bir ölçüye ihtiyaç duyar. Kendini aşan ve mutlak olarak ulaşılması imkânsız bir ölçü. Ama onu bir ömür belirlediği ilkelere kanalize edebilecek bir ölçü. Ancak böyle bir ölçü ile insan dışsal baskılardan uzak, kendi kendini kontrol edebilir.
Bu ölçü, dinler tarafından belirlendiği gibi içselleştirilmiş kültürel birikimler de olagelmiştir. İnsanın bağlı kaldığı temel ölçüler, hayatı çekilir kılan unsurlardandır. Bu temel ilkeler ile hayatı anlamlı kılma çabasında olan insan, olumlu veya olumsuz her durumu bu ölçü ile değerlendirecektir.
Kapitalizmle beraber anlam yitimine uğrayan toplumlar kendilerini mihenk taşına vuracakları bir ölçüden yoksun kaldılar. İnsanın yalnızca gözlemlenebilen eylemleriyle ilgili bir ölçü geliştiren kapitalizm, toplumları kendi varlıkları içerisinde bir anlam yitimine, bir yokluğa mahkûm etti. İnsan, kendi kendisinin yegâne ölçüsü oluverdi. Varlığını anlamlı kılma çabasını ise büyük oranda insan için değişmez yapı taşlarından ziyade tüketimde aradı. Tükettikçe var olduğunu hissedebileceği bir anlam dünyası. Böyle bir toplum için “Tüketiyorum o hâlde varım.” sözü yanlış bir tanımlama olmayacaktır. Modern toplumu var eden, varlığını anlamlı kılan, yaşadığını hissettiren saik tüketmektir. Tükettikçe varlığının farkına varır. Bu tüketim yalnız ürettikleri ile sınırlı kalmaz, kendi bedenine, ruhuna kadar uzanır. Öyle ki tecrübe etmediği hiçbir ürün, ruhunun derinliklerinde dokunmadığı hiçbir mahrem alan bırakmamalıdır.
Kendisini diğerlerinden farklı kılacak her nesne kapitalist insan için ulaşılması gereken bir “değer”e dönüşür. Bir arabayı ele alalım; ilk bakışta insanın ihtiyacını gideren, işlerini kolaylaştıran basit bir araç olarak görünür. Oysaki tüketim toplumu için araba yalnızca ihtiyaç duyduğu işlerini kolaylaştıracak bir araç değildir. Bütün bir toplumun sahip olamadığı bir “simgesel ağlar bütünü”dür. O, artık sadece bir nesne değildir; aynı zamanda kişinin kendisi dışında şahsiyet bulmuş “ben”inin bir parçasıdır. Hayatı ve hayatını onunla anlamlı kılma çabasıdır. İnsanların ulaşmak isteyip de ulaşamadıkları böyle bir “simgesel ağlar bütünü”ne ulaşmış olmanın verdiği “yegânelik” hissi modern insan için güçlü bir motivasyon sağlamıştır.
Tüketim toplumu doyumsuzdur. Bu toplumun ulaşmak istediği mutlak bir hedef yoktur. Sadece kendisini bir sonraki hedefe taşıyacak ara hedefler vardır. Bu ara hedefler ne kadar uzaktaysa motivasyonu o kadar güçlüdür. Bunlara bir defa ulaşıldı mı kısa sürede anlam yitimine uğrar. Ölçüyü yitirmiş böyle bir toplum için Dostoyevski'nin tespiti ilginçtir: “Böyle bir insanın önüne bütün dünya nimetlerini serin, mutluluk denizine, başı kaybolana, hatta su üstünde kabarcıklar çıkana kadar gömün; geçim sıkıntısı çekemeyecek kadar da zenginlik verin. Ballı kaymakları yiyip, yan gelip yatsın; bunun yanında insan neslinin tükenmemesine de çalışsın… Bütün bunlara rağmen bu insan, nankörlüğü yüzünden inanılmaz rezillikler yapar.” 1 Anlamı, sahip olduklarında arayan insan kendi paradoksunu kendisi oluşturmuştur. Sahip olma beraberinde amaç yitimini getireceğinden bir müddet sonra sahip olduklarının tükenirliği beraberinde anlamı da tüketecektir.




