ÇOCUKLARDA SINIR VE İRADE EĞİTİMİ

Çocuk deneyimleyerek, yaşayarak hayatı tanımaya çalışır. Bazen yanlış eğilimleri olabilir. Örneğin bir konu hakkında inat etmek, dik kafalılık yapmak, bitmeyen arzu ve istekleri gibi… Ebeveynler bu konuda sakinliklerini koruyarak durumu çözmeye çalışmalı… Mesela bugün oğlunuz geç yatmak istiyor ve inatla direniyor, siz öncelikli olarak sükûnetinizi korumalı, daha sonra bunun sebebini sormalısınız. Eğer sebep geçerli bir sebep değilse (hastalık, kendini iyi hissetmeme, korku vs.) “Canım öyle istiyor.” gibi bahaneler öne sürüyorsa sizin yapmanız gereken, “Bu tavrı sergileyerek yarınki 1 saatlik ekran keyfini 40 dakikaya düşüreceğinin farkında mısın? Bunu sen tercih ediyor ve sen seçiyorsun.” denmelidir. Böyle sakin, net ve ciddi bir konuşma çocuğunuzu etkileyecektir.

Çocuklarınıza uyguladığınız kurallar mutlaka istikrarlı bir şekilde uygulanmalı, birkaç gün veya bir hafta sürüp sonra hüsranla biten kurallar olmamalı… Hayatımızda rutinler çok önemli bir yere sahiptir. Rutinler sayesinde hayatımızı daha planlı daha düzenli yaşayabiliyor, irademizi daha güçlü kılabiliyoruz. Bir gün Hollanda’da yaşayan bir Türk annenin konuşmasını dinliyordum. Hanımefendi dedi ki “Ben çocuklarımı yetiştirirken günlük rutinlerimize çok önem veririm, mesela her akşam onların banyo saatleri vardır ve hemen sonrasında ise uyku saatleri gelir. Bu rutini onlar daha bebekken uygulamaya başladım ve şu an kızım 4, oğlum ise 2 yaşında ve aralıksız şu zamana kadar her gün uyguluyorum. Onlar da severek banyo yaparlar ve hiç sorun çıkarmadan uyurlar.” Bu annenin tutumu önemli bir detay içeriyor, rutinini her gün istikrarlı ve düzenli uyguluyor. Bu da çocukta güven duygusunu tazeleyip yeşertiyor.

Çocuklarımızı yetiştirirken, onları doğru yola yöneltirken, beklentilerimiz adil ve yaşına uygun olmalıdır. Sık sık ve devamlı emrivaki müdahaleler onun tertemiz ruhunu boğar ve sıkar. Bunun sonucunda da kaçamak yollardan giderek iradesinin zayıflamasına yol açabilir.

Çocuğumuzdan beklediğimiz davranışları, koyduğumuz kurallara uyup uymadığını ona çaktırmadan takip etmeliyiz. Takip edilmeyen kurallar, çocukta irade zaafına ve olaylar karşısında kayıtsız kalmasına sebep olur. Bu yüzden çocuğumuzu boğmadan, onu rahatsız etmeden ama inceden inceye ona hissettirerek bu takipleri yapmalıyız.

Çocuğumuz doğru bir davranış sergilediğinde ona bu davranışın sağladığı faydalar anlatılmalıdır. Çünkü iyi alışkanlıklar iyi fikir ve düşüncelerle desteklenirse çocuktaki irade daha da güçlü hale gelir. Ayrıca yaptığı güzel davranışları tekrarlarla kazandırmaya çalışmalı ve iradeyi daha kuvvetli hale getirmeliyiz. Örneğin oyuncak mağazasının önünden geçiyorsunuz, çocuğunuz oyuncak almak istiyor, siz ise ona tatlı bir ses tonuyla oyuncak alamayacağınızı sebepleriyle açıklıyorsunuz. O da sizi dinledikten sonra “Peki anneciğim, haklısın.” dediğinde onu takdir etmeli ve çocuğunuzun bu tutumu sergilemesine, pekiştirmesine imkân verecek ortamlar oluşturmalısınız. Şöyle bir şey de yapabilirsiniz: Akşam olduğunda babasına bu durumu aktarabilir, üçlü konuşma gerçekleştirebilir ve kendi hayatınızdan irade örnekleri vererek onun bu tutum ve davranışını perçinleyebilirsiniz.

Çocuğu yetiştirirken korkutarak yetiştirmemeliyiz. Bazı anne ve babalar maalesef bazen şu yanlış metotlara başvurabiliyorlar: “Bak, yaramazlık yaparsan seni doktor amcaya götürür iğne vurdururuz.” ya da “Bir daha böyle kötü davranışı yaparsan Allah seni sevmez.” Korkuyla büyüyen çocuk her daim irade zayıflığı gösterir. Çünkü korkaklık iradeyi zayıflatır, cesaret ise iradeyi kuvvetlendirir. Mesela “Hadi benim güzel kızım, sen bu işi çok iyi başarırsın, sana güveniyoruz ama unutma ki sonuç ne olursa olsun sen her koşulda bizim biricik kızımızsın ve her zaman her durumda senin yanında olmaya devam edeceğiz.” gibi samimi içten cümleler, kişiyi motive edici, cesaretini diri tutucu söylemlerdir.

İrade eğitiminde çocuğun çalışmanın, üretmenin zevkine de varmasını sağlamak çok önemlidir. Bu yüzden ev içinde çocuğun yaşına ve becerisine uygun görevler verilmeli, kendi sorumluluklarını yerine getirmesi beklenmelidir. Çocuğa verilen sorumluluk üstün körü yapılmamalı, tam ve eksiksiz olmasına özen gösterilmelidir. Yaptığı işi titizlikle yapmalı ve bunun sonunda da ebeveyn çocuğuna bu güzel davranışı için teşekkür etmeli ve çocuğu onore etmelidir.

İrade eğitiminde çocuğun acil ihtiyacı dışındaki ihtiyaçlarını hemen karşılamamak, sabretmesini ve beklemesini bilmesini sağlamak da çok önemli konular arasındadır. Örneğin çocuğun resim defterinin son birkaç yaprağı kalmış ve sizden resim defterinin hemen alınmasını istiyor. Siz sakin bir ses tonuyla “Yavrucuğum, o güzel resimlerini yapabileceğin birkaç sayfan daha var, bitince elbette ki alacağız, ama zamanını bekle lütfen.” Dediğinizde yahut buna benzer bir tavır sergilediğinizde amacınıza ulaşacağınızdan şüpheniz olmasın.

İrade Eğitiminde Ebeveynlere Birkaç Öneri

1. Haz öteleme çalışmaları: Çocuğun istediği unsuruistediği anda sahip olmasını engellemektir. “Bu çikolatayı senin için aldım, ama ancak akşam yemeğinden bir müddet sonra yiyebilirsin.” örneği verilebilir.

2. Bekletme çalışmaları: Çocuğu istediği şeye dâhiletmektir. “Bu oyuncağı almak istiyorsan ücretinin yarısını sen ver, yarısını ben karşılayayım.” ya da “Bu oyuncağa sahip olmak istiyorsan iki hafta boyunca harçlıklarını biriktirmelisin.” şeklinde örnekler verilebilir.

3. Emek verme çalışmaları: Çocuğun günlük aile hayatına emek vererek katılmasını sağlamaktır. Sofra kurarken yardımını istemek, marketten dönerken poşetlerin bir kısmını taşımasını istemek gibi.

4. Zorlama çalışmaları: Çocuğun hem bedenini hem de iradesini güçlendirme çalışmalarıdır. “Bakalım on tane şınav çekebilecek misin?” ya da “Bu kitapları havada ne kadar tutabilirsin?” örneklerinde olduğu gibi.

5. Sınır çalışmaları: İrade eğitimin büyük bir parçası olan sınır eğitimi çalışmalarıdır.

Hangi Düşünceler Ebeveynleri Çocuklarına Karşı Sınırsızlığa İter?

“Çocuğumla kötü olmak istemiyorum.” çatışmadan kaçınan ebeveynler. “Annem babam beni çok sıktı, çocuğumserbest olsun.” yaşadığı zorluğun akabinde tam aksi uca giden ebeveynler. “Sınır koyarsam çocuğum beni sevmez.” endişeli, duygusal ebeveynler. “Hayır demekten korkuyorum.” sadece kendi çocuğuna karşı değil, hayatta kimseye karşı sınır koyamayan ebeveynler.

Sevgili anne ve babalar, şu unutulmamalıdır ki zayıf irade, çocuklukta davranış bozukluğuna sebep olabilecekken ileri yaşlarda kişilik bozukluğuna varabilecek ciddi psikolojik sorunlara neden olabilir. İşte bu yüzden çocuğumuzu yetiştirirken, sağlam kişilik temelleri atılırken, irade eğitimine son derece önem verilmelidir.

Çocuklara irade ve öz disiplini öğretmenin en iyi yolu, onun seçeceği hedeflerden geçiyor. Çocuğunuza yaşına uygun hedefler sunun ve bırakın kendisi seçsin. Böylece çocuk seçtiği hedefe ulaşmak için öz disiplin öğrenme ihtiyacı hissedecektir. Bu ihtiyacın oluşup kişilik temelinde sağlam bir şekilde yer alması için ebeveynler sabırlı davranışlarla ona model olmalı ve erken yaşta çocuğun bu kazanımları elde etmesinde yardımcı olunmalıdır. Çocuklara dört yaşından itibaren sabırlı olmak, her isteğin, arzunun anında gerçekleşemeyeceği öğretilmeli ve yaşlarına uygun olarak sınırlar konulmalıdır. Koyulan sınırların, kuralların sürdürülebilir olması da mühimdir. Bu hususlara dikkat edilerek verilecek eğitim, amacına hizmet edecektir.

Zuhal Güney

1 Mehmet Teber, Seminer, “Çocuklarda İrade ve Sınır Eğitimi”, Başakşehir, 8 Aralık 2016. 2 Mehmet Teber, Seminer, “Çocuklarda İrade ve Sınır Eğitimi”, Başakşehir, 8 Aralık 2016.