‘BİZİM ÂKİF’TE DUYGU VE EYLEM

“Ekilmemiş koca yerler, biçilmiş ormanlar Isıtmalar, tifolar, türlü mevt-i sârîler Hurafeler, üfürükler, düğüm düğüm bağlar Mezar mezar dolaşıp hasta baktıran sağlar... Ataletin o mülevves teressübâtı bütün Nümune işte biziz..."

Bunun için biz Âkif’e “Bizim Âkif” diyoruz. Çünkü o, bizim duymamız gerekenleri gerektiği gibi, gereken boyutlarda duymuş, göstermemiz ve ortaya koymamız gereken çözümleri sunmayı da ihmal etmemiştir.

İşlenmeyen arazinin, imha edilen ormanların ızdırabını duyduğu gibi, hurafelerin, yanlış yerlerde medet aramanın ve benzeri bütün aksaklıkların, dine, kâinata ve fıtrata karşı işlenen bütün cinayetlerin temelinde “atalet/çalışmamak, tembellik” yattığını ifade etmeyi de ihmal etmiyor. Aynı zamanda bütün bunlardan kurtulmanın yolunu da işaret ediyor. Not düşmek ya da dikkat çekmek istediğimiz şudur: Âkif, İslâm’ı bütün kapsayıcılığı ile vakıayı ele alıp Müslüman gözüyle değerlendirmiş bir dava adamımızdır. (Bana göre ona ‘münevver’ ya da ‘aydın’ demek yetersiz kalır. O, bir dava adamıdır. Davamızın adamıdır.)

Bu karakteristik özelliği ile Müslüman olarak bizlerin de her şeyi ilgi alanımızda görmemiz gerekmektedir. Buna bağlı olarak her konuda doğru ve sağlıklı çözümler üreten, reçeteler sunan yoğun bir ilmî ve fikrî cehd ve gayreti ortaya koymaya son derece muhtacız. Bunu topluca ve her birimiz kendi imkân ve sınırlarının en ileri noktasında ortaya koymak zorundayız. Ortaya koyacağımız çözüm ve reçetelerin alelacele kotarılmış, sıradan ve basit olmamasına, ciddi birikim ve doğru tespitlerin ürünü olmasına da ayrıca dikkat etmek zorunluluğu da ortadadır.

Kâinatın her zerresinin çalışmakta olduğu noktasından hareketle Âkif, Müslümanın tembelliğinin kabul edilemez olduğunu dile getirmek suretiyle tefekkürün insanı ulaştırması gereken neticeyi de ortaya koymaktadır.

Ümitsizliğe Geçit Vermeyen Âkif

İslam’ın, İslam Ümmeti’nin dinî, ahlâki, siyasi, bireysel, toplumsal nitelikteki çeşitli meselelerine Safahat’ın üçüncü kitabını teşkil eden “Hakkın Sesleri” bölümünde el atan Âkif, bu meseleleri Kur’ân’dan çeşitli âyetleri serlevha yaparak dile getiriyor. Elbette ki ümmetin en ciddiye alınması gereken meselelerinin başında Âkif’in zamanında olduğu gibi günümüzde de ‘ümitsizlik’tir.

Ümitsizliğe kapılmak, hayatta kaldıkça Müslüman’da görülmemesi gereken bir haldir Âkif’e göre. Bu hususu, şiirlerinden birisinin başına alıntıladığı şu çok çarpıcı âyet-i kerime ile anlatmaya çalışıyor: “Oğullarım, gidiniz de Yusuf’la kardeşini araştırınız; hem sakın Allah’ın inayetinden ümidinizi kesmeyiniz. Zira kâfirlerden başkası Allah’ın inayetinden ümidini kesmez.” (Yusuf, 12/87)

Bilindiği gibi bu sözleri Yakub (as), çocuklarına söylemişti. Ne zaman? Yusuf’unu kaybettikten uzun zaman sonra diğer kardeşini de kaybettikten sonra. Ümit kesmiyor ama Yusuf’a üzüntüsünden gözlerini kaybetmiş olan Yakub. Bir evladından daha ayrılmanın acısı içerisinde kavrulan Yakub, bu elemlere teslim olmuyor, ümidini bitirmiyor. Şimdi ikiye çıkmış olan kayıp ciğer parçalarının, bu şartlarda bile, ümit kesmeksizin araştırılmasını istiyordu.

Peki, bu örneğin ümmete hatırlatıldığı dönemde ümmet nelerini kaybetmişti? Her şeyini kaybetmişti denilse, abartmak olmaz. Ama bir şey var ki onu kaybetmemeliydi. Mevcut, hâlihazırdaki karanlığın gelecekte de devam etmeyeceğine dair ümidini. Ümmet bunu da kaybederse, imanını da kaybetmiş olur:

“Âtiyi karanlık görerek azmi bırakmak... Alçak bir ölüm varsa, eminim, budur ancak. Dünyada inanmam hani görsem gözümle: İmanı olan kimse gebermez bu ölümle.”

Ümmetin hareketsiz hâli, ataleti Âkif’e göre “yaşayan bir ölü”yü andırmaktadır. Ama Âkif böyle bir yaşayan ölüyü harekete getirmenin zorunlu olduğunu görüyor ve diyor ki:

“Ey dipdiri meyyit! “İki el bir baş içindir” Davransana... Eller de senin, baş da senindir!”

Âkif, olan bitene tam anlamıyla duyarsız kalan, en ufak bir tepki vermeyen, bu hâliyle şaşırtan “yaşayan ölü”ye geçmişini hatırlatmadan edemiyor:

“His yok, hareket yok, acı yok... Leş mi kesildin? Hayret veriyorsun bana... Sen böyle değildin.”

Âtiyi yani geleceği karanlık görüvermenin insanı şaşkına çevirdiği, bunun insanın sebeplere sarılmasını engelleyen bir hal olduğu tespitini,

“Âtiyi karanlık görüvermekle apıştın Esbâbı elinden bırakarak ye’se yapıştın”

mısralarıyla yaptıktan sonra Âkif, bu halden kurtulmanın nasıl bir azim ve kararlılığa sahip olmayı gerektirdiğini şu son derece dikkat çeken ifadeleriyle anlatıyor:

“Karşında ziyâ yoksa, sağından, ya solundan Tek bir ışık olsun buluver... Kalma yolundan.

Âlemde ziya kalmasa, halk etmelisin halk! 1 Ey elleri böğründe yatan, şaşkın adam, kalk!”

Çözüm, bir an önce şaşkınlıktan kurtulup kendine gelmek ve yapılması gereken ne varsa onun için azim ve gayrete sarılmaktır. Çünkü en yıkıcı darbeler şaşkın hâlde alınan darbelerdir. Hatta bu hâlde alınan darbeler bizzat yıkıcı olmasa bile, şaşkınlığın olumsuzluklarıyla birlikte çok tahripkâr olur. Bunun sonucunda sahipsiz kalan vatan dahi elden gider. O halde bir an önce toparlanmak gerekir:

“Sahipsiz olan memleketin batması haktır. Sen sahip olursan bu vatan batmayacaktır. Feryadı bırak, kendine gel, çünkü zaman dar... Uğraş ki; telâfi edecek bunca zarar var Feryad ile kurtulması me’mûl ise haykır! Yok yok! Hele şu azmindeki zincirleri bir kır! “İş bitti... Sebatın sonu yoktur” deme, yılma. Ey millet-i merhume, sakın ye’se kapılma.”

Müslüman olarak yaşayıp bunun gereklerini yerine getirmeyi kendisi için hayatın bir gayesi olarak tespit etmiş her bir dava ve davet adamının, toplumu İslam noktai nazarından dönüştürmek için kendisini sorumlu kabul eden herkesin, bu şiirin, baştan sona kadar üzerinde durması gereken can alıcı bir gerçeği ayrıntılarıyla el aldığını görmesi gerekmektedir.

Bundan da önemli olmak üzere bu şiirde Âkif, davası olan bir fert ve toplumun ümitsiz yaşayamayacağını özellikle vurgulamak istemektedir. Bunu vurgularken, vatanı vatan yapan değerlerin, hâkim olmasıyla toprağın “vatan” olabileceğine dikkat çekmektedir. Bunun için bu değerlerin üzerinde müşahhaslaştığı toprakların “vatan” olarak kalabilme özelliğini koruyabilmek için ona gerektiği gibi sahip çıkmak bir zorunluluktur.

Âkif’imize göre böyle bir dava adamı, ‘ben bu kadar direndim/biz bu kadar direndik, istediğimiz sonuca bir türlü ulaşamadık’ gibi anlamsız gerekçeleri göstermemelidir. Bu gerekçeleri ümitsizliğe kapılmak, dolayısıyla çalışıp çabalamayı, kendisi gibi düşünüp inananlarla birlikte yürümeyi bırakmak için mazeret olarak görmemelidir.

Bir dava adamı olan, davamızın adamı olan Âkif, ümitsizliğe kapılıp çalışmamanın herhangi bir mazeretinin olabileceğini kabul etmiyor, hatta böyle bir şeyi tasavvur dahi etmiyor. Muhakkak ki biz de onunla aynı kanaati paylaşıyoruz.

Mehmet Beşir Eryarsoy

1. Âkif’in burada imkansız bir varsayımdan hareketle böyle bir tabir kullandığını unutmayalım. Yani âlemin nursuz, ışıksız kalması imkânsız olduğuna göre, senin de çalışmadan, bu durumundan kurtulmak için çaba göstermeden kalman, aynı şekilde imkânsız olmalıdır, demek istiyor. Yoksa yüzeysel bir anlamadan çıkarılacak bir sonuçla yaratılmış olan insanda yaratmak güç ve kabiliyetini gördüğünden böyle seslenmiyor.