BİNBİR GECE MASALLARINDA YAYGIN UNSURLAR

4. Hikâyelerde Eklektik Bir Yapı Bulunur

Gerek mesnevilerde gerekse masallarda hikâyelerin alt hikâyelere ayrıldığı görülmektedir. Kahramanlardan birisi masal içinde masal anlatmaya başlayabilir, o masaldaki kişilerden birisi de başka bir masal anlatmaya başlayabilir. Bu şekilde iç içe geçen bir anlatım tercih edilir. Ya da masalın anlatılması bir kenara konularak uzun hikmetli sözlerle veya şiirlerle hikâye akışı bölünür. Batı'daki dramatik hikâyelerde olayların ardı ardına sıralanışı ve hikâyedeki akıcılık ön planda iken Binbir Gece Masallarında bundan kaçınılır. Hikâyelerin akıcılığının okuyucunun o hikâyeye inanmasını kolaylaştırdığı, ancak neticede bu hikâyenin uydurulan bir söz olduğu göz önüne alınırsa Binbir Gece Masallarında ve genel olarak Doğu hikâyelerinde olay akışının bilerek kesildiği ve hikâyeye inanılmasının özellikle önüne geçildiği düşünülebilir. Söz konusu bu tutum kıssa ile uydurulmuş olaylara değil de dikkat çekilmek istenen hisseye odaklanılması isteği ile örtüşmektedir.

5. Eşyanın İnsan Üzerinde Bir Etkisi Yoktur

Batı oyun ve hikâye yazarları karakterlerini genellikle çevrelerinin bir ürünü olarak kabul eder. Kişinin geçmişte yaşadıkları, ailesi, çevresi vb. unsurlar onun şimdiki hareketlerini belirler. Ancak doğu hikâyelerinde ve özellikle Binbir Gece Masallarında mekân, toplumsal faktörler vb. hususların insanın karakteri ve eylemleri üzerinde belirleyici bir etkisi bulunmaz. Diğer bir deyişle insan hiçbir zaman toplumsal zeminin getirdiği şartlar karşısında edilgen değildir. Kişiyi mutluluğa ya da felakete götüren kendi kararlarıdır. Masallarda çevrenin insan iradesini kıracak kadar güç sahibi olmasına izin verilmez.

6. İsimler Temsilîdir

Binbir Gece Masallarındaki hikâyelerde kahramanların isimleri genellikle temsilî olarak seçilir. Özel isimlere de rastlanır ancak bunlar kendi başına biricik olan bir karakterin ismi olarak değil, genellikle bu kahramanın taşıdığı özellikleri taşıyan herkesi bir özelliği olarak tespit edilir. İnsanın belirli bir zaman ya da mekândaki insan değil, genel olarak insan olarak ele alınmasının bir neticesi olan bu tutum, evrensel hisselerin verildiği hikâyelerle biçimsel açıdan uyumluluk arz eder.

7. Derin Tasvirlerden Kaçınılır

Binbir Gece Masallarındaki kahramanın zaman ve mekân kayıtlarından soyutlanarak ele alınışı, bu iki unsurun onun üzerindeki etkileri tahlil etmeyi de gereksiz kılmaktadır. Masallarda kişilerin ruh hâllerinin derin tahlilleri ya da tasvirlerinden kaçınılır. Genellikle kahramanlar şiddetli duygu iniş çıkışları yaşamazlar. Yaşadıklarında da bu durum okuyucuya da aynı duygu iniş-çıkışını yaşatacak biçimde ifade edilmez. Derin insan tahlillerinin hikâyeyi daha inanılır kıldığı ve doğu kıssacılarının yukarıda ifade edildiği gibi bunu kırmak istemeleri böyle bir anlatım tarzından uzak durmalarına zemin hazırlamıştır.

8. Olaylar Sathîdir

Binbir Gece Masallarında Batı drama geleneğinin benzeri bir şekilde olay çokluğu ya da detayları bulunmaz. Olaylar sadece olmuş olmaları yönü ile kısa ve ana hatları ile ifade edilir. Dedikodu'dan uzak kalınmaya çalışılan bir toplumda hikâye yazarlarının hikâyeyi taşıdığı ayrıntılar sebebi ile değil bizzat olayın bütünün taşıdığı mana dolayısıyla anlatmaları birbiri ile örtüşür.

9. Her Şey Açıklanmaz

Kahramanlar arasındaki belli sırlar hikâyede akıcılığı sağladığı gibi, ilgili sır açıklandığında okuyucunun da belli bir haz yaşamasını sağlamaktadır. Batı drama geleneğinde yaygın olarak kullanılan bu durum Binbir Gece Masallarında bulunmamaktadır. Çoğu zaman kahramanlar arasındaki sırlar sır olarak kalır ve okuyucuya ifade edilmeden hikâye sona erer. Bu yönüyle Binbir Gece Masalları bütün sırları öğrenip rahatlayan ya da kahramanların özel sırlarına vakıf olmanın hazzını yaşayan okur tipini muhatap almaz.

10. Zamanda Sıçramalar Olmaz

Binbir Gece Masallarındaki olaylar genelde hikâyenin başlaması ile başlar. Kahramanla tanıştığımız ilk anın öncesinde kahramana dair yaşanan bir şeyler yoktur. Veya hikâyenin başladığı günün öncesine dair ait anlatılacak bir şey bulunmaz. Tıpkı mekânsal faktörler gibi zamanın ya da geçmişin insanın eylemleri üzerinde belirleyici bir etkisinin bulunmamasına dikkat edilir. Ayrıca hikâye boyunca zamansal bir boşluk yoktur. Şayet birkaç ay veya belli bir süre sonrası anlatılacaksa bu sürenin nasıl geçirildiğine ilişkin bir bilgi mutlaka verilir.

***

Yukarıda temas etmeye çalıştığımız özelliklerin her biri aynı masal ya da hikâyede birlikte bulunmayabilir. Ayrıca Binbir Gece Masallarında bu özelliklerin belirli oranlarda tersini gözlemleyebileceğimiz hikâyelere de rastlamamız mümkündür. Ancak tespit edebildiğimiz kadarıyla bu hususlar Doğu hikâye ve masallarının karakteristik diyebileceğimiz özelliklerindendir. Bu özellikler bir toplumun dünya, evren ve tanrı algısından doğan özelliklerdir. Yapmış olduğumuz bu kısa inceleme, yeni bir medeniyetin şafağında bulunan aynı toplumun fertleri olarak, Binbir Gece Masallarındaki ve genel olarak Doğu hikâyelerindeki zaman, mekân ve insan algısından birçok hususu devşirebileceğimizi göstermektedir.

Kâşif Bedai

Binbir Gece Masallarında Yaygın Unsurlar