İSLAMCILIK - 4
Kâzım Sağlam · 18.08.2017 · 5 dk. okuma · Güncellendi 22.08.2026İslâm Devleti, Hilafet
Osmanlı Devleti’nin ortadan kaldırılmasıyla Müslümanların problemlerine bir yenisi daha eklendi; İslâm’ı temsil eden bir siyasi otoritenin, dış dünyada İslâm’ı müdafaa edecek bir gücün olmayışı ve bunun doğurduğu boşluk. Yani İslâm devletinin yokluğu. Müslümanların gündeminin ilk sıralarında yer almaya başlayan bu konu en çok da İslâmcıları ilgilendirdi. Çünkü İslâmcılar her çağda ortaya çıkan meseleleri çözmekle kendilerini vazifeli sayıyorlardı/elan da inşaallah sayıyorlar.
Ortaya çıkan bu yeni hâl sadece mütefekkirleri etkilemedi, İslâmî mücadele veren cemaatleri de etkiledi ve bundan sonra kurulan cemaatler Osmanlı’dan sonra oluşan boşluğu doldurmayı da kendi vazifeleri arasında saydılar ve organizasyonlarını, cemaat programlarını da öyle düzenlediler. Açık örneği İhvan-ı Müslimin ve Cemaat-i İslâmi’dir. Bu hâl zamanla bazı sıkıntıları da beraberinde getirdi, cemaatin kendini devlet görmesi veya iktidara taşınan cemaatin devletleşememesi…
Modern ulus devletlerin ortaya çıkmasıyla klasik dönem İslâm devlet anlayışı, yapısı, kurumları, diğer devletlerle ilişkileri, devlet başkanının yetki ve sorumlulukları vb. konularda Müslüman düşünürler arasında görüş farkları barizdir. Bu konu, İslâmcılık açısından da mühim bir yer işgal ediyor.
Konu ile ilgili Cemalettin Afgani’nin görüşleri mühimdir. Islah hareketinin ve İslâm birliğinin canlandırılmasının tetikleyicisi olarak kabul edilen Afgani, bu konuda kendine has görüşleri ve önerileri vardır. İslam coğrafyasının hemen her tarafına gitmiş, görmüş, müşahedelerde bulunmuştur, Müslüman dünyayı iyi tanıyor. Batıyı da biliyor ve kıyaslamaları rahatlıkla yapabiliyordu. Verdiği konferansta “Nübüvvet sanattır” ibaresi tartışmalara vesile olmuş ve ülkeden/Osmanlı’dan payitahttan sürülmüştür. Bu tabirin yanlış anlaşılmadan kaynaklandığı söylenmişse de fayda vermemiştir. Merkezden uzaklaşması yanlışlarına da etki etmiştir.
Afgani; milletlerin devletsiz ve dinsiz ayakta kalamayacağını dile getirir. Bu iki otorite elzemdir, ancak yöneticilerin despot olmaması, dinin de bid’at ve hurafelerden arındırılması gereğine çokça vurgu yapar. Bu da idarecileri ürkütmüş olabilir. Kanunun sultanın iradesiyle değil halkın hür iradesiyle olması lazımdır, der. Mısır’da Hidiv olan ve Afgani ile de aynı locada bulunan Tevfik Paşa’ya; halka imkan verilmesi, hürriyet verilmesi, halkın meclise katılmasının önü açılması gereğini söyleyerek düşüncesini dile getirir. Dinin çağın gereklerine göre yorumlanması, halkın yönetime katılması, istibdada karşı mücadele edilmesi ve sömürücülere karşı direnilmesi üzerinde durur.
Afgani, ülkelerin yabancıların boyunduruğundan kurtulabilmesi için, milli şuurun uyandırılması, vatan sevgisinin halka aşılanması gereğini dile getirmesi, milli/ırkçı hareketlere zemin hazırlamıştır. Bilhassa Türkçüler buna itibar etmişler ve bu düşünceyi kendi ideolojilerine dayanak saymışlar. Tabii Afgani, bunu geçici ve “İslâm Birliği” sağlanıncaya kadar olarak ileri sürmüş, lâkin ırkçılar bu fikri ilerleterek düşüncelerine dayanak yapmışlardır. Bilhassa dış Türkçülüğün gelişmesinde bu fikir etkili olmuştur. Milli uyanışı teşvik etmiştir. Mehmet Kaplan, “Türkçülüğün Esasları” na yazdığı önsözde konuyu net olarak dile getirmiştir.




